اصطلاحاً كسانى را كه بعضاً فكر توحيدى داشته و دست از بت پرستى و شرك برداشته و رو به سوى ابراهيم آوردند ، حنفا مىنامند . محققى در بخشى از كتاب خود كه آن را به عنوان « موجهاى توحيدى » نام گذارى كرده ، اشاره به تعريف مزبور كرده است ، « 1 » ديگران نيز مطالبى در اين باره آورده‌اند . « 2 » از ابوعبيده نيز نقل شده است كه ، تابع دين ابراهيم را حنيف گويند . « 3 » در لسان العرب نيز اشاره شده كه ، در جاهليت كسى را كه ختنه مىكرده و حج به جا مىآورده ، حنيف مىگفته‌اند ؛ زيرا عرب در جاهليت به غير از ايندو ، به چيز ديگرى از دين ابراهيم عليه السلام تمسك نمىكرده است ! ديگران اشاره كرده‌اند كه آنچه از ميان معانى ذكر شده براى اين كلمه مىتوان ترجيح داد ، اين است كه ، اين كلمه بر كسى اطلاق مىشده كه از يهوديت و نصرانيت جدا شده و به سوى دينى كه نزديك به فطرت بوده گرايش پيدا كرده است ، شاعرى مىگويد : فَلَوْلا رَبُّنا كُنّا يَهُوداً * وَ ما دينُ الْيَهُودِ بِذى شَكُولٍ وَ لَوْلا رَبُّنا كُنّا نَصارى * مَعَ الرُّهْبانِ فى جَبَل الْجَليلِ وَ لكِّنا خُلِقْنا اذْ خُلِقْنا * حَنيفاً ديننا عَنْ كُلِّ جيلٍ « 4 » « اگر پروردگار ما نبود ( به يارى ما نشتافته بود ) يهودى بوديم و دين يهود زيبا نيست . و اگر پروردگار ما نبود ما مسيحى و همراه رهبانان در كوهستانها بوديم . اما وقتى ما خلق شديم بر اساس دين حنيف خلق شديم » ؛ اين شعر مضمون آيهء 67 سورهء آل عمران است و شايد همين مسأله دليل آن باشد كه پس از نزول قرآن ، اشعار مذكور انشاء شده است . مرحوم طبرسى در مجمع البيان چند معنا براى « حنيف » ذكر مىكند ؛ از ابن عباس نقل شده كه منظور از آن حج بيت الله الحرام است . از حسن بصرى و مجاهد نيز چنين چيزى نقل شده است ، همچنين از مجاهد نقل شده كه منظور از حنيف كسى است كه متابعت از حق مىكند . ديگران متابعت از شريعت ابراهيم مثل ختنه و جز آن را حنيف مىگويند ، معناى ديگر آن اخلاص براى خدا و اقرار به ربوبيت و عبوديت است . مرحوم طبرسى مىافزايد : همهء اين معانى بازگشت به اين امر دارد كه حنيف به معناى مستقيم و ميل به مبانى ابراهيم و رهايى از يهوديت و نصرانيت مىباشد . « 5 » حاصل مطالب گذشته آن كه حنيف بر كسى اطلاق مىشود كه در مقابل شرك ايستادگى كرده و تمايل به حق و توحيد ابراهيمى دارد . قرآن اشاره بدين معنا دارد كه يهودى و نصرانى بودن در حقيقت نوعى شرك است و تمسك به ابراهيم بعنوان دين حنيف و

--> ( 1 ) . تاريخ الادب العربى ، بلاشر ، ج 1 ، ص 134 ( 2 ) . العصر الجاهلى ، ص 96 ( 3 ) . لسان العرب ذيل مورد حنيف ( 4 ) . دائره المعارف الاسلاميه ، ج 8 ، ص 129 ( 5 ) . مجمع البيان ، ج 1 ، ص 316